Welkom bij Stad van de Spoken.
We beginnen elke aflevering met 'n kaart van de stad.
Met alle namen en plekken.
Wie heeft die namen bedacht? Waren daarvoor andere namen?
Die we niet kennen?
Dit verhaal is anders. Dat zul je zien.
En het begint met onze vriend Jasper.
Hoi. Ik ben Jasper. Ik kom vaak in dit park.
Mijn huis is dichtbij.
Soms noemen m'n moeders dit onze tuin. Er is veel te doen.
Maar ik speel het liefst buiten.
Er is een beek…
…en bomen…
…en dieren.
Zulke dingen.
Wanneer merkte je iets vreemds in het park?
Een paar weken geleden. Ik hoorde een stem bij de bomen.
Ik keek rond, maar er was niemand.
Alleen ik. En de bomen.
Niemand anders hoort het. Alleen mama gelooft me.
Wat zei de stem?
Geen idee. Ik begrijp het niet.
Verdacht.
Hoor je de stem nu?
Nee.
Wat is onze aanpak?
Met mensen in het park praten. -Andere getuigen zoeken.
Pissebedden zoeken.
De insecten?
Ja.
Wie is voor?
Ja.
De camera die kant op.
Pardon.
We zoeken een spookstem. Heb je die gezien?
Eigenlijk niet.
Er zijn vele stemmen in deze wereld.
Hoe bedoel je?
Mensen hebben stemmen, maar dieren…
…water, stenen en planten ook. -Hebben planten stemmen?
Praat je met ze?
Ja. Heel vaak.
Alles wat we in de natuur zien heeft een persoonlijkheid.
Plantenmensen. Dierenmensen. Steenmensen, mensmensen.
Praat je ook met spoken?
Zo noem ik ze niet. Het zijn geesten. Onze voorouders zijn daar 'n vorm van.
Wat is een voorouder?
Iemand in je familie…
…die niet meer op aarde leeft, die overleden is.
Wacht.
Oké, ik heet Mr Craig. Mijn volk heet de Tongva.
We zijn hier al duizenden generaties.
Tongva? Wat is Tongva?
Tongva gebruiken wij nu, inheems volk van het Los Angeles Basin.
De meeste mensen kennen de Gabrielino, van de San Gabriel-missie.
Voor de missies…
…hadden we veel namen, allemaal van de dorpen hier.
Mijn voorouders komen overal vandaan.
Maar ik heb de sterkste band met die hier woonden.
Voor ons, de Tongva, heeft dat iets extra's.
We beschouwen de eerste mensen in onze verhalen…
…de niet-menselijke, ook als voorouders.
Zoals hagedissen? -Wolken?
Pissebedden?
Ik weet niet hoe ze eruitzagen. Maar ze wisten over ons, de mensen…
…en wij waren kwetsbaar.
Ze wilden iets worden wat ons hielp overleven. Ze werden de natuur.
De dieren, de planten.
Enkelen werden sterren aan de hemel. Enkelen gingen ondergronds.
Vanwege dat offer dat ze brachten zodat mensen overleefden…
…waren wij hun iets schuldig. Dat we nooit weggingen uit de natuur…
…en ervoor zouden zorgen, zodat ze er nog is voor de volgende generatie.
Pardon, Mr Craig?
Ik ben ook Tongva. Dat zei mama.
Dat is geweldig. Ik wil graag meer weten over je familie.
Als je jezelf Tongva noemt, heb je een speciale band met dit land.
Dat is heel bijzonder.
Hé. Die stem. Hoorde je dat?
De stem praat?
Ja. Horen jullie het niet?
Wat zegt de stem, Jasper?
Hij zong iets.
Nu zegt hij: 'Paar'.
Dat is geen spook. Die stem is van een voorouder.
Echt?
Ik ken niet veel woorden in Tongva, maar 'paar' betekent 'water'.
Een aanwijzing?
Daar is water.
Even kijken?
Kijk.
Het is geen ectoplasma, maar wel een aanwijzing.
Zelda. Geen touwtjes eten, zei mama.
We volgen dat rode touwtje nu al een miljoen dagen.
We hebben geen eten en water meer. Stuur snacks.
Ik herhaal: stuur snacks.
Het is nog maar vijf minuten.
We hebben het eind gevonden.
Verdorie.
Dit liep dood.
Dat weet ik niet, hoor.
Hoe bedoel je?
Ik heb dit touw eerder gezien.
Zo veel bewijs, maar wat betekent het?
Je hebt het touw eerder gezien. Waar?
Daar moet je maar met m'n vrienden over praten.
Ze weten veel.
Zijn het touwdetectives?
Ze horen bij mijn gemeenschap.
LA RIVIER
Voor al het beton en de uitlaatgassen…
…voor de ontwikkelingen en de extractie…
…was Tovaangar luisterrijk en vruchtbaar.
EEN GEDICHT
DOOR MEGAN
Iedereen die er woonde, was tehoovet, gezond.
Huhuunar, grizzlyberen, zwierven over weiden vol bloemen.
Totoomshar, eikenbomen, tierden welig…
…en de Totoogvetam…
…het Tongva-volk…
…vulden hun manden met kwakwaar, eikels.
We aten heerlijk.
Shahoovenax…
…respect, was ma'eete, in overvloed.
Het hele leven draaide om wederkerigheid.
We zorgden voor wat we namen, namen wat we nodig hadden.
We brachten offers…
…en soms offerden we onszelf.
In de kolonisatie van Tovaangar en Totoogvetam…
…vulde het land zich met mensen.
Velen kwamen van ver.
Velen waren mensen die geen shahoovenax hadden.
Die mensen namen maar…
…tot Tovaangar 'achuumechom was, ziek.
Om te genezen moest Tovaangar gezuiverd worden.
Om te genezen moest Totoogvetam ook gezuiverd worden.
Ik kende die woorden niet.
Misschien leer ik ze op de universiteit of zo.
Dat waren Tongva-woorden.
We mochten onze taal niet spreken, dus heeft onze taal geslapen.
Nu de mensen het weer gaan spreken, wordt hij wakker.
Vertel eens over dit rode touwtje.
Als ik met die rode wol werk…
…gaat dat over de zware momenten in het leven.
Daarmee bedoel ik: momenten met mogelijkheden.
Het rode garen wordt pezen…
…die ik zie als bindweefsel in een lichaam, geen rechte lijn.
Het wikkelt en draait en is onduidelijk…
…maar het is belangrijk, houdt alles bij elkaar.
Ik maakte eens een ceremonie mee met mijn vader en familie.
De salie zat in rood garen. Een geschenk van een andere inheemse bewoner.
We wilden onze voorouders opnieuw begraven…
…en wilden hen eren.
Kunst maken is een manier om vrede te verkrijgen…
…en die mensen te eren.
IK vind het een mooi idee dat ik kaarten creëer…
…van locaties om die mensen te eren.
Misschien kan ik dat ook.
JE BENT HIER
Waar zijn we?
De meesten noemen dit Los Angeles, maar Tongva noemen het Tovaangar.
Waar nu het centrum is, was ooit een groot dorp, Yaanga.
Ik wil de Los Angeles-rivier zien voor er bestraat werd.
Misschien gaan we die kant op en wordt het weer zoals het was.
Ik denk aan die plek waar hij uitmondt in de oceaan, heel belangrijk…
…omdat er veel leven is.
Zo veel verschillende soorten planten en dieren.
Dat is overvloed.
Gaat het, Jasper?
De stem zingt weer.
Zo duidelijk.
Alsof ik hem kan aanraken.
Maar niemand hoort het.
En ik begrijp nog niet wat hij zegt.
Hé, Jasper.
Ik heb 'n idee.
Herhaal wat je hoort, dan vertaal ik het.
We nemen 't op. Woorden die ik niet ken, zoek ik later op.
elk kiezeltje een planeet
Elke kiezelsteen een planeet.
elke steen een graf
Elke steen een graf.
tijd is het universum
van ons allemaal -van ons allemaal
Jasper, ik hoor de stem.
elk kiezeltje een planeet
elke steen een graf…
Ik hoor 't ook. -Ik ook.
van ons allemaal
Miyiiha, Jasper.
Nooné tayíy hunúka'.
Waarom ben je hier?
Toen ik je zag, wist ik dat je familie was.
Ik riep je. En eerst hoorde je me niet. Ik moest aanwijzingen geven.
Nu hoort iedereen ons. Ze zien dat we familie zijn.
Als je de taal leert, is er hoop voor het Tongva-volk en land.
Elk grassprietje, elke wolk, elk briesje is eenzaam.
Ze verlangen naar de communicatie…
…tussen de mens en al het andere.
Een woord uitspreken…
…ook al is 't maar één woord, keer op keer tot er een zin is.
Al probeer je het alleen, dan wordt iedereen wakker die eenzaam…
…en alleen was en de taal nodig had…
…om te ontwaken. 'Het is goed. Iemand weet dat je er bent.'
Toen ik anderen mijn lied hoorde zingen, barstte ik van geluk.
Dat moment, terwijl ik luisterde…
…was er geen leed in de wereld.
Deze rivier is het leven, ook al is hij begrensd met beton.
De rivier is er nog op het juiste moment. Hij zorgt nog voor zij die het horen.
De mensen die je ontmoet en de lessen over hoe de wereld werkt…
…en wie er wonen…
Je geschenk voor de toekomst. Vergeet nooit wie je bent.
Als alles verandert, raak jij de weg niet kwijt, want je weet bij wat…
…en wie je hoort.
Dat zijn je voorouders en de mensen om je heen.
Meer dan je weet. Je bent niet alleen.
We verbeteren de kaart. Dan leren we de Tongva-namen.
Craig wilde met ons picknicken. Iedereen nam eten mee.
Er is zo veel wat ik kan bedenken, maar eikels blijven me bij…
…want mijn voorouders hebben daar lang op geleefd.
Neshune'e 'aweeshko. Dat betekent 'mijn hart is blij'.
wee totaa 'ooxoram
wee totaa xamee'evet
horuura' xaa heteek 'eyooyook
Ondertiteld door: Jolanda Jongedijk